1. Trong bụi đất Susa
Mùa đông chuyển từ năm 1901 sang 1902, tại Susa, phía tây nam Iran ngày nay.
Đầu cuốc của đoàn khai quật Pháp do Jacques de Morgan dẫn đầu chạm phải đá đen. Gạt lớp bụi đất khô đi, một khối đá khổng lồ hiện ra với những mép gãy sắc cạnh. Cuộc khai quật tiếp diễn, thêm những mảnh cùng khối đá ấy được tìm thấy. Tất cả là ba mảnh. Ghép lại, chúng dựng thành một cột đá cao vượt hẳn đầu người.
2.25 mét.
Đó là đá bazan, đen và nặng. Chữ hình nêm phủ kín bề mặt, không chừa một khoảng trống. Trên cùng, hai nhân vật đối diện nhau. Shamash, thần Mặt Trời và công lý, ngồi trên ngai; trước mặt thần là một vị vua đứng giơ tay phải tỏ lòng kính ngưỡng.1
Người đứng đó là Hammurabi, vị vua cai trị Babylon vào thế kỷ XVIII trước Công nguyên.
Điều lạ lùng nằm ở chính nơi khối đá đã nằm xuống. Đây không phải Babylon, kinh đô của ông. Vượt qua sông Tigris rồi đi xa về phía đông, nơi này là trái tim của Elam, kình địch từng khi thì trao sứ giả, khi thì đổ máu giao tranh với những thành phố trên đồng bằng Lưỡng Hà. Tấm bia mà nhà vua muốn dùng để đời đời truyền công lý của mình đến dân chúng lại bị chôn trong đất đối phương như một chiến lợi phẩm.
Trên bia còn một dấu vết kỳ lạ khác. Phía dưới mặt trước, nơi lẽ ra có nhiều cột chữ hình nêm, đã bị mài nhẵn. Ai đó đã xóa lời của vua. Rồi không khắc gì vào chỗ ấy.
Ai đã xóa, và vì sao? Câu hỏi này sẽ trở lại ở cuối câu chuyện. Cột đá đen hiện đứng trong bảo tàng Louvre ở Paris vừa ghi lại công lý một vị vua tuyên bố, vừa làm chứng cho những biến động vương quốc đã khắc công lý ấy phải trải qua.
Vị vua trên đá đứng trước thần Mặt Trời, nói về một trật tự bất biến. Nhưng một tấm bia không cho thấy những ngôi nhà đất và ruộng lúa mạch nơi thần dân ông sống, những vương quốc láng giềng mài sắc lưỡi gươm dọc biên giới, hay một ngày nhọc nhằn của thư lại khắc giao dịch lên đất sét ẩm. Muốn bước vào những cuộc đời ấy, phải quay ngược thời gian về trước khi Hammurabi ra đời. Trở về cánh đồng của Ur, nơi đã mất vị vua cuối cùng rồi lụi tàn ở phần 6.

Phần trên bia Hammurabi. Vị vua đứng đối diện thần Shamash ngồi trên ngai. Ảnh: Urko Dorronsoro, CC BY-SA 2.0.
2. Cánh đồng sau khi đế chế sụp đổ
Khoảng năm 2004 trước Công nguyên, Vương triều thứ ba của Ur sụp đổ.
Đế chế biến mất, nhưng thói quen ghi sổ vẫn còn. Những bàn tay chép kín từng ngày tên người thợ ra công trường, ngũ cốc và dầu trong kho, gia súc nhập vào và xuất ra không dừng lại cùng vương triều. Dọn kênh đọng nước bùn, xác nhận ranh giới với ruộng bên cạnh, nuôi gia đình bằng phần ngũ cốc còn lại sau khi nộp cho đền thờ: dù vua có đổi, những việc ấy vẫn đè nặng lên mỗi ngày của con người.
Các thành phố trên đồng bằng phía nam bắt đầu tranh nhau chiếc ngai bỏ trống. Isin ở phía bắc chiếm Ur và thánh địa Nippur trước, tự nhận là người thừa kế chính thống vương quyền Sumer. Larsa ở phía nam lớn mạnh, đứng lên đối đầu. Cuộc giằng co giữa hai thành phố kéo dài gần hai trăm năm. Khi vua Rim-Sin của Larsa cuối cùng đánh đổ Isin khoảng năm 1793 trước Công nguyên, tưởng như cuộc phân tranh đã ngã ngũ.2
Đúng vào khoảng ấy, ở thành phố Babylon nhỏ bé phía bắc, Hammurabi trẻ tuổi lên ngôi.
Babylon khi đó chưa phải trung tâm thiên hạ. Phía nam có Rim-Sin già dặn và hùng mạnh án ngữ. Phía bắc, đông và tây cũng có những quân vương với thành lũy, quân đội và mạng lưới đồng minh riêng. Bỏ đi những mỹ từ về sau gắn với tên “Babylon”, điểm xuất phát của Hammurabi chỉ là một thành bang bấp bênh chen giữa các thế lực lớn.
Bản đồ thời đại ấy được vẽ bằng dòng nước hơn là đường biên. Các thành phố thở nhờ sông và mạng lưới kênh mương như những mạch máu. Nếu một thành phố thượng nguồn sửa một đập dâng nước, cả mùa vụ và tuyến giao thương ở hạ nguồn có thể chao đảo. Việc khó hơn phá một bức tường thành nằm ở phía sau chiến thắng: khiến cư dân vùng đất bị chinh phục lại cày ruộng, mở dòng nước và nộp ngũ cốc vào mùa xuân năm sau.
Hammurabi để lại cả hai việc ấy trong tên của các năm. Babylon khi đó gọi mỗi năm bằng một sự kiện lớn thay vì một con số. Có năm đánh bại Larsa; có năm đào kênh dẫn nước đến nhiều thành phố. Ở cuối mỗi hợp đồng thuê ruộng hay vay lúa mạch, người ta phải ghi tên năm ấy. Mỗi lần vay một lượng lúa mạch, công trạng của vua lại được xướng lên. Thắng lợi chiến tranh và dòng nước kênh đào nâng đỡ uy quyền nhà vua theo hai con đường như thế.
3. Giữa các liên minh của những vị vua
Hammurabi trị vì 43 năm. Phần lớn các cuộc viễn chinh mở rộng đáng kể lãnh thổ tập trung vào nửa sau triều đại. Elam, cường quốc miền núi phía đông; Larsa, bá chủ phương nam; Mari, thành phố thương mại trên trung lưu Euphrates. Những bức tường Babylon phải vượt qua lần lượt đứng trước mặt.
Trong niên biểu đời sau, chiến thắng rất rõ ràng. Nhưng với quân vương sống giữa thời đại ấy, ngày mai luôn chìm trong sương mù. Đồng minh hôm nay bắt tay để đánh kẻ thù hôm qua có thể trở thành lưỡi dao chĩa vào lưng ngày mai. Một lá thư truyền lại bầu không khí đó: đoạn báo cáo của viên quan Mari Itur-Asdu gửi vua Zimri-Lim.
“Không có vị vua nào tự mình hùng mạnh. Có mười đến mười lăm vị vua đi theo Hammurabi của Babylon, và cũng chừng ấy đi theo Rim-Sin của Larsa.”3
Hammurabi là một trong nhiều minh chủ. Khi lần theo bước lớn mạnh của ông, điều cần nhìn không phải số trận chiến. Đó là cảm quan thực tế bền bỉ: nhận ra trước những vết rạn nhỏ trong thế cân bằng quyền lực, rồi kéo địa thế liên minh nghiêng về phía mình.
Phiến đất sét AO 7664 ở Louvre ghi lần lượt tên các năm trong 43 năm trị vì của Hammurabi.4 Đi dọc danh sách, những con số trở thành một câu chuyện.
Tên năm trị vì thứ 31. Chinh phục Larsa, đánh bại Rim-Sin. “Đất Sumer và Akkad” về dưới một mệnh lệnh.
Tên năm trị vì thứ 33. Khuất phục Mari.
Tên năm trị vì thứ 35. Phá tường thành Mari.
Nhưng mở cổng bước vào không có nghĩa cuộc chinh phục đã xong. Mỗi thành phố có vị thần bảo hộ được thờ phụng hàng trăm năm, có lợi ích đan xen của những dòng họ nhiều đời cày xới đất đai. Kẻ chinh phục xa lạ vừa phải thể hiện sức mạnh thu thuế và trưng tập lao động, vừa phải thuyết phục dân chúng rằng mình là người bảo hộ công bằng, giữ gìn tập tục lâu đời và sinh kế của họ. Đó là lý do gươm giáo và lời cầu nguyện, kênh mương và công lý luôn cùng xuất hiện trong văn khắc của Hammurabi.
Thành phố làm chứng lạnh lẽo nhất cho hai mặt của sự cai trị ấy chính là Mari.
4. Tiếng nói từ kho văn thư Mari
Tell Hariri, miền đông Syria, gần biên giới Iraq. Từ nền cung điện của thành phố cổ Mari, những phiến đất sét chữ hình nêm tuôn ra; riêng tài liệu thời Amorite đã lên tới khoảng 15 000 bản. Đó là kho văn thư của Zimri-Lim, vị vua cuối cùng. Nơi ấy còn nguyên nhịp thở của một quốc gia mà bia chiến thắng không kể. Không chỉ có lệnh vua. Xen lẫn là báo cáo khẩn của quan biên giới, quan sát kín đáo của người do thám, lời thỉnh cầu xin cấp ngũ cốc.5
Gương mặt quyền lực thay đổi tùy nơi sinh ra ghi chép. Trên bia chiến thắng, vua là anh hùng quyết định mọi việc. Vị vua mở phiến đất sét trong gian phòng sâu của cung điện lại khác: một người quyết định đầy bất an, phải dựa vào mắt và tai ngoài biên ải. Nếu bước chân sứ giả chậm một ngày, hay chuyển động của bộ tộc bên kia sông không được báo kịp, quyền lực trở thành người khổng lồ mù.
Vì thế, vương quốc Mari vận hành bằng hậu cần thường nhật không kém bằng mệnh lệnh chiến đấu. Lúa mì và dầu qua lại, bữa ăn cho sứ đoàn được lo liệu, đường đi của những nhóm du mục khả nghi được ghi kỹ. Chúng ta đọc thời Zimri-Lim như một tầng đất của nền văn minh sống động, chứ không chỉ vinh nhục một đời vua, là nhờ những ghi chép của các viên chức vô danh ấy.
Mari từng bắt tay với Babylon chống Elam. Nhưng khi thế cờ đổi, thành phố cũng không tránh được đoàn quân viễn chinh của Hammurabi. Tên các năm của Babylon lạnh lùng: chúng kỷ niệm riêng năm khuất phục Mari và năm phá tường thành Mari.
Cách nhau hai năm.
Khuất phục một thành phố và phá tường thành của nó là hai việc khác nhau. Tường thành vừa là lá chắn cuối cùng giữ mạng cư dân, vừa là bộ xương giúp thành phố tự đứng vững. Trong ghi chép phá tường thành hai năm sau khi khuất phục có đóng đinh một logic bá quyền tàn nhẫn: không để mầm phản kháng nào mọc lại.
Người mục tử công chính tuyên bố chăm sóc kẻ yếu, và kẻ chinh phục phá tường thành của một đồng minh cũ. Hai gương mặt chồng lên nhau trong cùng một người. Xóa đi mặt nào, sự thật thời đại cũng mờ đi. Vậy công lý nhà vua luôn đề cao là trật tự dành cho ai? Câu trả lời nằm trong những dòng chữ trên cột đá đen ông dựng lên.

Di tích cung điện Zimri-Lim tại Mari, chụp năm 2004. Ảnh: Gianfranco Gazzetti / GAR, CC BY-SA 4.0.
5. Vị vua trước thần linh
Trên đỉnh tấm bia, Shamash, thần Mặt Trời và công lý, ngồi trên ngai với những ngọn lửa tỏa ra từ vai. Trong tay thần có cây gậy và chiếc vòng, những vật được hiểu vừa như dụng cụ đo đạc, vừa như dấu hiệu vương quyền. Trước mặt thần, Hammurabi đứng đưa tay phải lên gần miệng. Một cử chỉ tôn thờ. Ý nghĩa cảnh tượng rất rõ: các quy phạm khắc bên dưới neo vào trật tự do thần ban, không thể bị lay chuyển bởi ý thích thất thường của một quân vương phàm trần.
Lời trên bia không mở đầu bằng danh mục tội và hình phạt. Trước hết là một lời tựa trang nghiêm. Sứ mệnh các thần gọi ông đến giao phó là:
“Làm hiển lộ công lý trên mặt đất, diệt trừ kẻ ác và gian tà, không để kẻ mạnh áp bức kẻ yếu.”6
Tiếp đó, nhà vua lần lượt kể mình đã sửa đền thờ ở thành phố nào, đem phồn thịnh đến cho dân nào. Rồi những quy định riêng mới tràn ra. Trong lời tựa, vua muốn đứng như người mục tử chăm sóc vết thương của dân, không phải kẻ chinh phục chiến tranh. Uy lực của quy định trên đá và tính chính đáng của quân vương gắn làm một.
Những quy định chứa các mảnh xung đột người dân đô thị cổ đại từng gặp: bạc gửi bị mất, tranh chấp hoa lợi ruộng cho thuê, bất hòa gia đình về hôn nhân và thừa kế, nhà xây ẩu đổ sập, vết thương người ta gây cho nhau sau cơn giận. Khi lợi ích của những người sống đan xen trong thành hẹp va chạm, quyền lực đặt mình vào vị trí phân xử cuối cùng.
Tuy vậy, sẽ không đúng nếu xem tấm bia này như một bộ luật hiện đại. Thay vì hệ thống quy định đầy đủ mọi trường hợp, nó gần với một đài kỷ niệm khổng lồ thể hiện với trong ngoài rằng vua là người cai trị công chính.7 Tại phiên xử trên nền đất, tập tục lâu đời, lời nhân chứng và ảnh hưởng của bô lão hẳn đã tác động đến phán quyết.
Dẫu vậy, tảng đá vẫn cho thấy rõ nhà nước lấy gì làm chuẩn mực trật tự công. Và khi tuyên ngôn cao cả “bảo vệ kẻ yếu” trong lời tựa đi xuống các quy định thương tích cụ thể, ranh giới của sự công bằng theo cách Babylon hiểu bắt đầu hiện ra.
6. Cùng một con mắt, khác một cái giá
Một con mắt của con người đã mù.
Nếu chỉ xét sức nặng của đau đớn thể xác, bóng tối nạn nhân phải chịu là như nhau với bất kỳ ai. Nhưng phán quyết trên bia Hammurabi đo trước “tầng bậc thân phận” của người bị thương, rồi mới đến con mắt bị thương. Những câu ngày nay được phân loại là điều 196 và 197 chứa sự lạnh lùng của luật trả đũa tương xứng, lex talionis. Nếu người thuộc tầng lớp awīlum làm mù mắt người cùng tầng lớp, mắt người đó cũng bị làm mù; nếu làm gãy xương, xương người đó cũng bị làm gãy. Đó là điều thường được gọi là “mắt đền mắt”.
Nhưng vừa chuyển sang điều kế tiếp, quỹ đạo trả đũa đã ngoặt gấp. Theo điều 198, kẻ làm mù mắt hay gãy xương một muškēnum không phải đưa thân thể mình ra chịu phạt, mà bồi thường một mina bạc. Nếu làm hại mắt một người nô lệ, wardum, phải trả cho chủ nô số bạc bằng nửa giá trị người nô lệ đó. Thương tích gãy răng cũng bị xử bằng tổn hại tương đương giữa những người cùng địa vị.8
Cùng một thân thể bị thương, nhưng sức nặng luật gán cho nó chia thành ba. Công lý vua hứa tuyệt nhiên không phải công lý theo nghĩa hiện đại, nơi mọi người bình đẳng trước pháp luật. Đó là “công lý phân tầng”: trong hàng rào gìn giữ nghiêm ngặt thứ bậc thân phận truyền thống, mỗi người bị buộc nhận phần và trách nhiệm tương ứng với địa vị.
Việc các quy định thương tích trong luật Ur-Nammu ở phần 6 có bồi thường bằng bạc không cho phép kết luận thời Sumer ôn hòa, rồi đến Babylon thì thoái lui về hình phạt thân thể man rợ. Đó là cách giản lược lịch sử quá mức. Ngay trong bia Hammurabi, hình phạt nghiêm khắc trả đũa tương xứng cùng tồn tại với cơ chế bồi thường định lượng bằng bạc.
Đứng bên những quy định phân tầng này, tuyên bố bảo vệ kẻ yếu mang một sức nặng khác. Vua nói sẽ không để kẻ mạnh áp bức kẻ yếu, nhưng trong những điều luật ấy, ranh giới thân phận vẫn được giữ nguyên. Công lý Babylon cổ đại là một ranh giới thỏa hiệp thực tế: chấp nhận thứ bậc xã hội đương thời, đồng thời ngăn bạo lực mù quáng làm trật tự ấy tan vỡ.
Độc giả hiện đại thấy khó chịu ở đây là điều tự nhiên. Nhưng với người mà những câu lạnh lùng ấy áp lên chính thân thể và gia đình, điều khoản ngắn trên đá là vòng trói ngột ngạt của hiện thực.
7. Mái nhà trong năm mất mùa
Bên dòng nước bùn của Euphrates có một gia đình cày xới vài mảnh ruộng lúa mạch.9 Mùa xuân năm ấy không có mưa. Hoặc nước sông dâng tràn bờ, quét qua ruộng. Bông không chín, vò đất lộ đáy. Đến hạt giống gieo năm sau cũng chẳng còn. Nếu mùa đông trước đã vay lúa mạch từ hàng xóm hay đền thờ, tai họa không dừng ở bờ ruộng. Chủ nợ gõ cửa.
Điều 48 chính là điều khoản dành cho mái nhà ấy. Nếu thần bão Adad quét qua ruộng, hoặc hạn hán khiến ngũ cốc không mọc, người nông dân không phải trả ngũ cốc cho chủ nợ trong năm đó. Phiến đất sét ghi nợ được làm ướt, việc trả nợ năm ấy được hoãn, tiền lãi cũng được miễn. Hợp đồng là thiêng liêng. Nhưng đây là một lớp đệm nhằm ngăn con nợ sụp đổ hoàn toàn trước thiên tai không ai chặn nổi.
Dù đổ mồ hôi làm lụng, một cơn thất thường của trời hay một sai sót quản lý nước cũng có thể đẩy cả nhà xuống vũng lầy nợ nần. Điều 117 nằm ở đáy vũng lầy ấy.
Đó là trường hợp người chủ gia đình không gánh nổi nợ, phải giao vợ, con trai hay con gái sang nhà chủ nợ làm việc để trả nợ. Luật giới hạn thời gian lao dịch ấy ở ba năm. “Đến năm thứ tư, phải trả tự do cho họ.”
Ba năm.
Giới hạn đó là sự can thiệp của vương quyền nhằm ngăn cảnh nô lệ vĩnh viễn. Nhưng trước khi đọc đến “tự do ở năm thứ tư”, không được xóa đi tuyệt vọng của ba năm đầu phải gửi người thân sang nhà khác rồi gắng chịu. Vài dòng trên đá là thời gian những người trong mái nhà ấy phải vượt qua từng ngày.
Dòng nước cũng là mầm tranh chấp.10 Nếu lơ là chăm sóc đê của mình khiến đê vỡ, ruộng láng giềng ngập nước, người ấy phải bồi thường số ngũ cốc bị hủy bằng lúa mạch. Nếu không đủ khả năng trả, luật cho bán thân thể và tài sản người đó để những người láng giềng chia nhau (điều 53–54).
Nhà vua khoe đã đào kênh lớn để đưa ân huệ của thần đến. Bên những dòng nước ấy, nông dân tranh chấp sống còn chỉ vì một vết nứt nhỏ trên đê hàng xóm. Vinh quang của nhà nước xây dựng công trình và trách nhiệm của một gia đình nông dân khớp vào nhau trên cùng một dòng nước.
8. Nhân chứng và phiến đất sét
Có một thương nhân.11 Trước chuyến đi xa, người ấy gửi bạc và vải ở nhà bạn lâu năm. Tin nhau sâu đậm nên không lập nhân chứng riêng. Vài tháng sau trở về lấy đồ, gương mặt người bạn đã đổi: “Tôi chưa từng nhận thứ gì từ anh.”
Ký ức nhòe đi, lòng tham đổi câu chuyện. Trước cảnh ấy, chẳng còn cách phân định đúng sai.
Điều 122 và 123 không chấp nhận ngõ cụt này. Người muốn gửi tài sản cho người khác phải đưa đồ gửi ra trước nhân chứng và ghi hợp đồng lên phiến đất sét. Nếu gửi mà không có nhân chứng lẫn hợp đồng, rồi bên kia phủ nhận, luật không chấp nhận yêu cầu của người gửi.
Nụ cười ngày giao dịch có thể thành gương mặt khác ngày thanh toán. Vì vậy, chữ hình nêm ấn xuống đất sét và dấu ấn của nhân chứng là chiếc neo của thể chế: chịu được sự xói mòn của thời gian và tính thất thường của con người, gọi lời hứa quá khứ trở lại hiện tại.
Luật cũng đặt vòng ràng buộc lên người phán xử. Theo điều 5, một thẩm phán đã mở phiên xử, ra phán quyết và cấp văn bản phán quyết đóng dấu, nhưng về sau lại đảo ngược phán quyết ấy, phải bồi thường gấp 12 lần giá trị tranh chấp và bị tước chức thẩm phán.12
Gấp 12 lần.
Người phán xét cũng phải để lại phán quyết bằng chữ và chịu trách nhiệm đến cùng với ghi chép đó. Một đường ranh được vạch ra để ngay cả người được trao quyền cũng không thể làm thể chế chao đảo theo ý riêng.
Cảnh này gợi lại sổ ngũ cốc của quan lại Ur ở phần 6. Ghi việc nhập xuất hàng trăm đơn vị lúa mạch và ấn phán quyết tòa án lên đất sét tưởng khác nhau, nhưng bản chất giống nhau: cố định sự việc đã qua bằng ghi chép, rồi khi tranh chấp nảy sinh, đưa ghi chép làm bằng chứng để giảm cái giá xã hội phải trả.
Dĩ nhiên, những ghi chép ấy không phải công cụ công bằng cho tất cả. Khả năng đọc viết chữ hình nêm thuộc về thiểu số; một nông dân nghèo hay góa phụ không nơi nương tựa hẳn rất khó lập nhân chứng, chuẩn bị giấy tờ để đối chất với người có thế lực.
Dẫu vậy, trọng tâm nền văn minh đang từng chút chuyển từ đầm lầy ký ức sang trật tự văn bản. Muốn khắc ngay ngắn lên phiến đất sét những câu về sở hữu, nợ, hôn nhân và phán quyết, phải có nơi học và rèn kỹ năng ấy.
9. Trên lòng bàn tay người thư lại
Ở Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan, New York, có một khối đất sét tròn dẹt nằm gọn trong lòng bàn tay người lớn.13 Đó là phiến tập viết dùng đào tạo thư lại thời Cổ Babylon. Tên thần bảo hộ Urash được khắc lặp lại trên đó. Một lần, hai lần, rồi đủ sáu lần.
Những bàn tay của bộ máy quan lại sau này sẽ trau chuốt văn khắc của vua và soạn hợp đồng rắc rối đã lớn lên như thế, được sửa từng góc nét hình nêm trên đất ẩm. Câu chữ trên cột đá đen tỏa sáng bằng quyền uy trừu tượng; bên dưới là vô số lần lặp lại của những thư lại nhào đất, vót bút sậy, luyện chữ cho quen tay. Vương quốc mở rộng không chỉ cần giáo gươm để đứng vững. Người biết đếm, đo diện tích, ghi giao dịch phải liên tục được đào tạo.

Phiến tập viết của thư lại khắc tên Urash sáu lần. Met 86.11.251. Ảnh: The Metropolitan Museum of Art, Public Domain.
Trên một trong những phiến đất sét ấy, tư duy Babylon bước qua hàng rào hành chính.
Phiến đất sét nhỏ YBC 7289 thuộc Yale Babylonian Collection.14 Trong một hình vuông vạch bằng tay, hai đường chéo cắt nhau. Trên đường chéo có ghi một số theo hệ cơ số 60. Đổi sang hệ thập phân ngày nay, số đó là:
1.41421296.
Chênh lệch với giá trị thực √2 ≈ 1.41421356 nhỏ hơn một phần triệu.
Hình vẽ rất giản dị. Một hình vuông và đường chéo xuyên qua. Nhưng biết độ dài cạnh không khiến độ dài đường chéo nghiêng tự hiện ra trước mắt. Ngay khi vạch đường chéo, một khe hở mở ra giữa thế giới nhìn thấy và thế giới phải tính bằng số. Người tính toán Babylon vô danh không lấp khe hở ấy bằng ước lượng mắt thường. Bằng phép tính, người ấy thu hẹp nó đến tận những chữ số cuối.
Khó xem phiến đất sét này là bản vẽ thực hành cho cung điện hay công trình kênh đào. Độ chính xác của nó đã vượt quá công dụng trước mắt. Dẫu phép tính lớn lên nơi người ta đo ruộng và đào kênh, đến một lúc nó bắt đầu đào sâu vào chính số và hình.
Trên một phiến khác, Plimpton 322, các số liên quan đến cạnh tam giác vuông được xếp ngay ngắn thành bảng.15 Hơn một nghìn năm trước khi Pythagoras ra đời, những người tính toán Babylon đã xử lý trật tự ẩn giữa các cạnh tam giác vuông.
Không có bằng chứng những phiến đất sét này được làm theo lệnh Hammurabi. Nhưng ngay trong tầng đất của thời đại tấm bia pháp luật được dựng lên, bên cạnh quy phạm điều hòa tranh chấp còn có dòng tư duy muốn nắm bắt không gian và hình bằng số.
Tên kẻ chinh phục ở lại trên cột đá khổng lồ. Nhưng đẩy hiểu biết nhân loại đi thêm một gang tay là những người tính toán khắc đường đi của con số lên miếng đất vừa lòng bàn tay, rồi lặng lẽ biến mất.

YBC 7289. Các số hiện đại trên ảnh được thêm vào để giúp đọc ký hiệu cơ số 60. Ảnh: Bill Casselman · Yale Babylonian Collection, CC BY-SA 3.0.
Thuyết minh gốc của người chụp. Hiện vật thuộc Yale Babylonian Collection.
10. Sau khi nhà vua ra đi
Khoảng năm 1750 trước Công nguyên, Hammurabi, người gom đồng bằng vào một bàn tay, trút hơi thở cuối. Ngai vàng truyền cho con trai Samsu-iluna. Chinh phục đất đai và giữ vùng đất đã mở rộng qua các thế hệ là hai nhiệm vụ hoàn toàn khác.
Khoảng năm trị vì thứ tám, thứ chín của vua mới, các thành phố lâu đời phía nam lần lượt nổi dậy. Ở Larsa, Rim-Sin II đứng lên, giương lại tên vị vua cũ Rim-Sin. Biên giới rung chuyển nhiều nơi, vùng Mari trên trung lưu Euphrates cũng tuột khỏi tay Babylon.16
Những thành phố và con người từng được gom gọn trong một dòng “những kẻ đã quy phục” trên bia chiến thắng lại đứng dậy với lịch sử và thần linh riêng. Bia luật hùng vĩ, đồ hiến cúng lộng lẫy trong đền đều không ngăn được vết nứt của vương quốc. Tuyên bố trật tự bằng chữ và ngày ngày giữ những điều kiện để con người chấp nhận, sống trong trật tự ấy là hai chuyện khác nhau.
Vương triều thứ nhất của Babylon dần suy yếu. Khoảng năm 1595 trước Công nguyên, hơn 150 năm sau khi Hammurabi mất, đoàn viễn chinh Hittite từ cao nguyên Anatolia phương bắc lao xuống như chớp, cướp phá Babylon. Vương triều hạ màn như thế.
Tai biến của tấm bia đen đến muộn hơn nhiều.
Thế kỷ XII trước Công nguyên. Vua Elam Shutruk-Nahhunte tiến vào Lưỡng Hà, chở tượng đài của nhiều thành phố về Susa. Bia Hammurabi cũng nằm trong số chiến lợi phẩm đó.17 Khoảng sáu trăm năm sau khi được dựng, tảng đá tuyên bố công lý bị kéo về kinh thành đối phương, trở thành vật trang trí chiến thắng.
Những cột chữ bị mài đi ở chương 1 cũng được đọc trong cảnh này: kẻ chinh phục có lẽ muốn xóa lời vua để khắc tên mình vào đó. Nhưng chỗ ấy cuối cùng vẫn để trống.
11. Cùng lúc ấy, ở phương đông
Vào thế kỷ XVIII trước Công nguyên, khi quân Babylon vây tường thành và thư lại khắc phép tính lên đất sét, bên kia lục địa Á-Âu, con người vẫn tiếp nối văn minh theo cách riêng.
Lưu vực sông Indus. Trật tự đô thị Harappa, từng tự hào với đường phố ô bàn cờ và hệ thống thoát nước tinh vi, đang lung lay. Có vẻ đó là kết quả chồng lấn của biến đổi khí hậu, dòng nước và thương mại. Nhưng thành phố lớn mất sức không có nghĩa con người cũng biến mất. Người chuyển đến làng nhỏ hơn, người ở lại nền thành cũ đều thích ứng với đất đai đã đổi, nung gốm, trồng ngũ cốc, bền bỉ dệt lại đời sống.18
Xa hơn về phía đông, ở lưu vực Hoàng Hà, văn hóa Nhị Lý Đầu (Erlitou), nối tiếp về sau tới nhà Thương, đang lớn mạnh. Người ta nấu đồng, đúc tước, loại chén rượu dùng trong nghi lễ.19 Bằng vật liệu và ngữ pháp hoàn toàn khác Lưỡng Hà, nơi quyền lực được ghi bằng chữ ấn vào đất sét, họ tạo hình quan hệ giữa trời và quyền lực.
Đặt những ngôi làng phân tán của Harappa và chén đồng Nhị Lý Đầu cạnh cột đá Babylon, tầm nhìn mở khỏi hưng vong một đế chế để bao quát cả khu rừng văn minh. Lịch sử không phải cuộc chạy tiếp sức một hàng, nền văn minh này trao gậy cho nền văn minh kế tiếp. Dưới cùng ánh nắng, những con người khác nhau tìm đường sống trên đất đai và kỹ thuật của mình.
12. Lời kết — Vị vua khắc công lý và những người để lại ghi chép
Trở lại cột đá đen được lấy lên thành ba mảnh giữa bụi đất Susa.
Chỗ bị mài ở phần dưới tấm bia. Nơi lời vua biến mất cuối cùng vẫn trống. Nhưng những chữ còn lại không vì thế mà im tiếng. Từ chữ hình nêm sót lại, giọng Hammurabi vượt bốn nghìn năm, nói nhiều hơn điều nhà vua từng định nói.
Ghi chép soi ra ngoài lời tuyên bố
Hammurabi muốn được nhớ như người mục tử đã dẹp bất công và cứu kẻ yếu. Nhưng vì ông khắc cả quy định cụ thể lên cột đá, chúng ta đọc được sau lời lẽ thiêng liêng ấy sự phân tầng thân phận, khắc nghiệt của luật trả đũa và nước mắt người phải gửi gia đình đi vì nợ. Ghi chép không chỉ truyền lời ca ngợi người cầm quyền mong muốn. Đôi khi, ghi chép chi tiết vượt qua ý định của họ, để lộ sự thật nhiều chiều của thời đại.
Đo thể chế bằng sức nặng đời sống
Điều khoản giới hạn lao dịch vì nợ ở ba năm rõ ràng là một cơ chế bảo vệ người yếu. Nhưng trong gia đình nông dân mà luật chạm tới, có ba năm tối tăm dài đằng đẵng người ruột thịt phải chịu ở nhà người khác. Giá trị thể chế được định không bởi vẻ đẹp câu chữ, mà bởi một ngày của người yếu nhất phải đón nhận thể chế bằng toàn bộ thân mình.
Lịch sử tri thức rộng hơn tên một vị vua
Người đưa tin nuốt bụi đất chạy về cung điện Mari, người học làm thư lại viết đi viết lại tên thần trên miếng đất tròn, người tính toán vô danh vạch đường chéo hình vuông rồi thu hẹp độ dài đến chữ số cuối. Không chỉ cuộc chinh phục của một quân vương nâng đỡ văn minh. Những nỗ lực nhỏ của người bình thường muốn hiểu và đo thế giới trong đời sống được trao cho mình đã hợp lại, đẩy dòng lịch sử đi lên.
Giờ là lúc bước khỏi bóng cột đá khổng lồ, đối diện một phiến đất sét vừa lòng bàn tay bên cạnh.
Hình vuông và đường chéo vạch trên đất, những số cơ số 60 khắc dày. Trong phần giải thích tiếp theo, chúng ta bước vào suy nghĩ của những người tính toán Babylon đã mở then cửa của số, phía sau chiến tranh của vua và cờ hiệu đế chế.
Chú thích và nguồn sử liệu
Footnotes
Hồ sơ hiện vật Louvre Sb 8. Đá bazan (một số thuyết minh cũ gọi là diorit), cao 225cm, khai quật tại Susa, tìm thấy năm 1901–1902; phần trên có phù điêu Shamash và Hammurabi. Cảnh cuốc khai quật mở đầu chương 1 là miêu tả dựa trên hoàn cảnh khai quật. Tư thế tay vua được hiểu là cử chỉ cầu nguyện, tôn thờ. Gậy và vòng trong tay thần có cả cách giải thích là dụng cụ đo đạc lẫn biểu tượng vương quyền. ↩
Elizabeth Knott, The Isin-Larsa and Old Babylonian Periods, Met. Các niên đại dùng cách ghi thông dụng thuộc hệ niên đại trung bình. ↩
Trích văn thư Mari A.482. Jack M. Sasson, Comparative Bible Research and the Mari Archives. Comments and Reflections, Claroscuro 18(2), 2019, tr. 8, chú thích 20. Người gửi là Itur-Asdu, viên quan ở Nahur; người nhận là Zimri-Lim, ước vào khoảng năm trị vì thứ sáu. Câu dẫn trong bài là bản dịch một phần đoạn trích. Khi nghiên cứu được xuất bản, toàn văn lá thư chưa được công bố. ↩
Louvre AO 7664, danh sách tên năm của 43 năm Hammurabi trị vì. Năm 31 kỷ niệm chinh phục Larsa, năm 33 kênh nước và việc Mari quy phục, năm 35 phá tường thành Mari. Do tập quán tên năm kỷ niệm sự kiện năm trước, bài không đơn giản quy đổi số thứ tự tên năm thành niên đại tuyệt đối của sự kiện. ↩
Bộ Văn hóa Pháp, Les textes des archives, Étude des textes de Mari; CNRS, Archives royales de Mari. Tham khảo về loại tài liệu và phạm vi nghiên cứu. ↩
Đoạn lời tựa tóm lược bản đọc được điều chỉnh từ bản dịch của Martha Roth, đăng tại SOAS. Các quy định tham khảo đối chiếu bản dịch trên eHammurabi. ↩
Về tính chất tấm bia như quy phạm và tượng đài vương quyền, xem thuyết minh Met và Louvre. Giới nghiên cứu có những cách hiểu khác nhau về mức độ các điều khoản trên bia được áp dụng nguyên vẹn trong xét xử thực tế. ↩
Quy định Hammurabi 196–201. Đối chiếu cách ghi của Huehnergard và các bản dịch cũ trên eHammurabi. Điều 198 là một mina bạc, điều 201 là một phần ba mina bạc; không theo chữ “gold” trong bản dịch cũ của Avalon. Cách dịch awīlum và muškēnum là người tự do, thường dân chỉ có tính quy ước; cách hiểu về địa vị xã hội của họ còn có ý kiến khác nhau. ↩
Quy định Hammurabi 48 và 117, eHammurabi. Cụm làm ướt phiến đất sét ở điều 48 được đọc cùng việc hoãn thực hiện nghĩa vụ nợ trong năm đó; không khẳng định xóa nợ gốc hay một thủ tục viết lại hợp đồng cụ thể. Gia đình đầu chương là sự tái dựng tự sự dựa trên quy định. Giới hạn ba năm của điều 117 liên quan đến lao dịch của gia đình trong tình huống nợ ấy. ↩
Quy định Hammurabi 53–56. Quy định bồi thường thiệt hại do lơ là quản lý đê và tưới tiêu. Đây là nội dung quy phạm, không phải miêu tả một vụ thi hành thực tế. ↩
Quy định Hammurabi 122–123 về nhân chứng và hợp đồng gửi giữ tài sản. Điều 123 xử lý trường hợp gửi không có nhân chứng, hợp đồng rồi bị bên kia phủ nhận. Cảnh thương nhân đầu chương 8 được tái dựng từ quy định. ↩
Quy định Hammurabi 5, tóm lược trách nhiệm khi thay đổi phán quyết. Không mở rộng thành khẳng định cấm cả kháng cáo hoặc xét xử lại chính đáng nói chung. ↩
Met 86.11.251, phiến tập viết của thư lại, thế kỷ XX–XVI trước Công nguyên. Tên Urash lặp sáu lần và thuyết minh về đào tạo. Tuổi người học viết chưa được xác định. ↩
NYU ISAW, YBC 7289. Cổ Babylon, thế kỷ XIX–XVII trước Công nguyên. Số trên đường chéo 1;24,51,10 = 1 + 24/60 + 51/60² + 10/60³ ≈ 1.41421296. Chênh lệch so với giá trị thực khoảng 0.0000006. Cách đọc số và quy trình tính được trình bày trong phần giải thích. ↩
NYU ISAW, Plimpton 322. Cổ Babylon, được cho là từ Larsa. Quy trình tạo bảng và mục đích (bảng bài tập giáo dục, bảng nghịch đảo, v.v.) có nhiều cách hiểu, nên không khẳng định đây là “bảng lượng giác đầu tiên trên thế giới”. ↩
Paul-Alain Beaulieu, A History of Babylon, chương 4. Nổi dậy ở miền nam đầu triều Samsu-iluna, Rim-Sin II và sự tách rời của các vùng dưới thời người kế vị. ↩
Về việc đưa bia về Susa, xem Louvre, The Code of Hammurabi. Cách hiểu phần xóa là chuẩn bị cho văn khắc Elam mới và giới hạn của cách hiểu ấy: Nathaniel B. Levtow, “Text Destruction and Iconoclasm in the Hebrew Bible and the Ancient Near East”, trong Natalie N. May chủ biên, Iconoclasm and Text Destruction in the Ancient Near East and Beyond, 2012, tr. 321, chú thích 37. Phân biệt việc di chuyển đã xác nhận với suy luận về người xóa chữ và mục đích. ↩
R.H. Meadow và J.M. Kenoyer, Báo cáo khai quật Harappa 1998–2000. Tham khảo sự tiếp tục của đời sống và xây dựng giai đoạn muộn. Nguyên nhân suy giảm có nhiều cách giải thích: khí hậu, dòng sông đổi hướng, thay đổi thương mại. ↩
Smithsonian National Museum of Asian Art, S2012.9.568, tước đồng, khoảng 1800–1600 trước Công nguyên, được cho là từ Yển Sư, Hà Nam. Không dùng Nhị Lý Đầu làm bằng chứng xác định nhà Hạ. Niên đại thông dụng của nhà Thương là khoảng 1600–1046 trước Công nguyên (Met). ↩



Tham gia thảo luận