1. Dòng tiền từ hoạt động kinh doanh
Tám giờ sáng thứ Ba. Văn phòng bộ phận tài chính.
Trưởng bộ phận tài chính mở sổ. Ở cuối trang là câu hỏi giáo sư đã đặt ra trong buổi học cuối tuần trước.
'Nếu lợi nhuận ròng không cho thấy số tiền đã kiếm được, nên nhìn vào con số nào để đánh giá khả năng kiếm tiền của doanh nghiệp?'
Suốt một tuần, anh đã suy nghĩ về câu trả lời của mình. Đó là dòng tiền từ hoạt động kinh doanh.
Căn cứ rất rõ ràng. Lợi nhuận ròng thay đổi theo cách tính giá thành và cách đánh giá tài sản. Trong buổi học trước, cùng một doanh nghiệp, cùng một kỳ mà có tới ba con số lợi nhuận ròng. Dòng tiền từ hoạt động kinh doanh thì khác. Đó là tiền thực sự thu vào và chi ra. Mỗi lần khóa sổ tháng, anh bắt đầu từ lợi nhuận ròng trong kỳ, điều chỉnh biến động của hàng tồn kho, các khoản phải thu và phải trả, rồi tính ra dòng tiền từ hoạt động kinh doanh. Đó là cách lập báo cáo lưu chuyển tiền tệ theo phương pháp gián tiếp trong kế toán doanh nghiệp. Con số ấy không đổi dù chọn phương pháp tính giá thành nào.
Anh viết ba dòng vào sổ.
'Dòng tiền từ hoạt động kinh doanh. Cơ sở tiền mặt. Không phụ thuộc vào cách đánh giá và tính giá thành.'
Viết xong, anh dừng bút. Dòng tiền từ hoạt động kinh doanh tháng trước tăng mạnh so với tháng liền trước vì hai khách hàng lớn cùng thanh toán. Còn tháng liền trước, các khoản chi dồn vào cùng một thời điểm khiến dòng tiền giảm mạnh. Hoạt động kinh doanh không thay đổi đến mức đó giữa hai tháng. Anh biết chính xác vì sao con số dao động, nhưng chưa chắc có thể gọi sự dao động ấy là thay đổi về khả năng kiếm tiền, tức năng lực tạo tiền, của doanh nghiệp.
Anh đặt một dấu hỏi dưới ba dòng chữ. Hai giờ chiều hôm ấy là buổi học thứ mười.
2. Tiền đi từ bên ngoài vào doanh nghiệp
Giáo sư chép nguyên câu hỏi tuần trước lên bảng.
“Hôm nay chúng ta sẽ bắt đầu từ câu hỏi này. Các anh chị dùng con số nào để đánh giá khả năng kiếm tiền của doanh nghiệp?”
Giám đốc kinh doanh trả lời trước. “Doanh thu. Không bán được hàng thì chẳng có gì để bắt đầu.”
“Lợi nhuận hoạt động,” giám đốc một công ty nhỏ nói. “Doanh thu tăng mà chi phí còn tăng mạnh hơn thì cũng chẳng có ý nghĩa.”
Chuyên viên kế toán chi phí chọn lợi nhuận gộp. Đó là con số anh theo dõi hằng tháng.
Cuối cùng, trưởng bộ phận tài chính lên tiếng.
“Dòng tiền từ hoạt động kinh doanh. Tuần trước chúng ta đã thấy lợi nhuận ròng thay đổi tùy cách tính. Dòng tiền từ hoạt động kinh doanh là tiền thực sự thu vào và chi ra. Đổi cách tính giá thành cũng không làm nó thay đổi.”
Giáo sư viết bốn câu trả lời cạnh nhau rồi gạch chân câu cuối.
“Câu trả lời của anh nối tiếp đúng nội dung tuần trước. Dòng tiền từ hoạt động kinh doanh phản ánh tiền thực tế và không phụ thuộc vào cách tính giá thành. Đó là một con số quan trọng. Tôi muốn hỏi thêm một điều. Dòng tiền từ hoạt động kinh doanh biến động đến mức nào qua từng tháng?”
Trưởng bộ phận tài chính suy nghĩ một lát. Anh nhớ đến dấu hỏi mình đã ghi buổi sáng.
“Dao động khá nhiều. Tháng trước, một khách hàng lớn thanh toán dồn một lần nên dòng tiền tăng mạnh. Tháng trước đó, các khoản chi dồn lại nên dòng tiền giảm mạnh. Hoạt động kinh doanh gần như không đổi trong hai tháng ấy.”
“Đúng vậy. Dòng tiền từ hoạt động kinh doanh cho biết số tiền thực sự thu và chi trong kỳ. Do đó, nó thay đổi theo thời điểm thu tiền, trả tiền và mức biến động của hàng tồn kho, các khoản phải thu. Thông tin ấy rất cần cho quản lý ngân quỹ. Câu hỏi hôm nay hơi khác. Chúng ta muốn biết doanh nghiệp tạo được bao nhiêu tiền từ bên ngoài trong chu trình kinh doanh, thay vì xét số tiền thực hiện trong một tháng hay tại một thời điểm cụ thể như đã bàn. Điều ta muốn đánh giá là năng lực tạo tiền trong chu trình kinh doanh hiện tại của doanh nghiệp. Hai câu hỏi cần hai con số riêng.”
Giáo sư viết một công thức giữa bảng.
“Các anh chị đã thấy con số này khi tính kế toán thông lượng trong buổi học thứ bảy. Khi ấy, ta xem nó dưới góc độ tính giá thành. Hôm nay ta xét ý nghĩa tài chính của cùng con số. Doanh thu là tiền khách hàng trả cho doanh nghiệp. Trong đó, chi phí vật liệu là phần do nhà cung cấp tạo ra. Doanh nghiệp trả lại phần ấy cho nhà cung cấp. Thông lượng, tức doanh thu trừ chi phí vật liệu, là toàn bộ số tiền đi từ bên ngoài vào doanh nghiệp.”
Giáo sư viết thêm một dòng dưới công thức.
Thông lượng: Doanh nghiệp tạo được bao nhiêu tiền từ bên ngoài?
“Lương, điện, tiền thuê, lãi vay, đầu tư thiết bị, cổ tức. Doanh nghiệp phải trang trải tất cả bằng thông lượng tạo ra từ bên ngoài. Tiền đi vào ngoài thông lượng, như tiền đi vay, tiền tăng vốn hay tiền bán tài sản, không phải do hoạt động kinh doanh chính tạo ra.”
Ông chỉ lại công thức.
“Có một điều kiện cần kiểm tra. Doanh thu và chi phí vật liệu là các khoản ghi nhận theo cơ sở dồn tích. Trong đó có những khoản tiền chưa thực sự được chuyển giao.”
Chuyên viên kế toán chi phí giơ tay.
“Đúng như tôi nói lần trước. Phần đáng kể của doanh thu vẫn là khoản phải thu khách hàng, còn một phần chi phí vật liệu vẫn là khoản phải trả nhà cung cấp. Tiền chưa thu về thì chưa phải tiền mặt. Có thể gọi những con số ấy là tiền đã đi vào doanh nghiệp không?”
“Phải trả lời được câu hỏi đó thì định nghĩa này mới đứng vững,” giáo sư nói. “Xin hỏi trước, công ty của anh thu tiền bán hàng khi nào?”
“Chúng tôi bán thẳng cho người tiêu dùng. Phần lớn thanh toán bằng thẻ, nên tiền về sau vài ngày.”
“Còn công ty của trưởng bộ phận tài chính?”
“Khách hàng là doanh nghiệp. Chúng tôi thẩm định tín dụng trước khi giao dịch và phần lớn là khách hàng đã làm ăn lâu năm. Tùy điều kiện thanh toán, tiền được thu trong hai đến ba tháng. Cũng có khoản không thu được, nhưng chúng chiếm phần rất nhỏ trong doanh thu và được xử lý riêng bằng dự phòng nợ khó đòi.”
Giáo sư gật đầu rồi lần lượt viết các câu hỏi lên bảng.
“Thứ nhất, cuối cùng toàn bộ doanh thu sẽ được thu bằng tiền. Có thể có một số khoản phải xóa nợ. Nhưng như anh vừa nói, chúng chiếm phần rất nhỏ và xét về tính trọng yếu thì không làm thay đổi quyết định. Không doanh nghiệp nào bán hàng với chủ ý không thu tiền. Các anh chị có đồng ý không?”
Vài người gật đầu.
“Thứ hai, toàn bộ chi phí vật liệu đã mua cũng sẽ được thanh toán bằng tiền. Giả định một công ty mua vật liệu với ý định quỵt tiền là thiếu thực tế. Các anh chị có đồng ý không?”
“Tất nhiên,” vị giám đốc nói. “Chẳng ai cấp vật liệu cho một công ty như vậy.”
Giáo sư vẽ hai mũi tên, một từ khách hàng đến doanh nghiệp, một từ doanh nghiệp đến nhà cung cấp.
“Thứ ba là thời gian. Chu kỳ bán hàng và mua vật liệu không dài. Điều gì sẽ xảy ra nếu mua vật liệu mà định sáu tháng hoặc một năm sau mới trả?”
“Không mua được vật liệu cho lần sau,” chuyên viên kế toán chi phí đáp. “Nhà cung cấp sẽ ngừng giao dịch. Họ cũng cần thu tiền để mua vật liệu cho đợt tiếp theo và trả lương. Không nhà cung cấp nào cứ giao hàng mà không được trả tiền.”
“Đúng vậy. Doanh nghiệp sẽ không duy trì được hoạt động. Chiều ngược lại cũng thế. Có công ty nào bán hàng mà định sáu tháng hoặc một năm sau mới thu tiền không?”
“Không,” trưởng bộ phận tài chính đáp. “Bán như thế thì trong thời gian chờ, công ty không trả nổi lương và tiền vật liệu. Công ty không trụ được.”
“Đúng vậy. Doanh nghiệp coi những giao dịch như thế là bình thường và chấp nhận chúng thì không thể tiếp tục kinh doanh. Đó đều là những nhận định hợp lẽ thường và có căn cứ logic.”
Giáo sư kẻ một đường dưới ba câu hỏi.
“Vậy doanh thu và tiền mua hàng đều chuyển thành tiền mặt, và thời gian chuyển đổi không dài. Nhìn từ chu trình kinh doanh, xem cả hai là tiền mặt sẽ không làm sai lệch quyết định. Nếu doanh thu là tiền mặt và chi phí vật liệu là tiền mặt thì thông lượng, tức doanh thu trừ chi phí vật liệu, cũng hoàn toàn là tiền mặt khi xét trong chu trình kinh doanh. Các anh chị thấy có hợp lý không?”
Không ai trong lớp phản đối.
Chuyên viên kế toán chi phí nhìn xuống sổ.
“Khác với hàng tồn kho của B lần trước. Chín trăm sản phẩm ấy chưa bán nên chưa có căn cứ để thu tiền. Ở đây ta chỉ tính những gì đã bán.”
“Đúng vậy. Doanh thu dùng để tính thông lượng là doanh thu từ giao dịch bán hàng đã phát sinh quyền thu tiền. Khoản đó sẽ sớm trở lại dưới dạng tiền trong chu trình kinh doanh.”
Giáo sư lần lượt chỉ vào các công thức trên bảng.
“Tóm lại, thông lượng là tiền mặt. Thông lượng là toàn bộ tiền đi từ bên ngoài vào doanh nghiệp. Và thông lượng là phần chênh lệch sau khi trừ chi phí vật liệu trả cho nhà cung cấp khỏi doanh thu. Nếu cả ba điều đều đúng thì kết luận là gì?”
Trưởng bộ phận tài chính nhìn công thức rồi trả lời.
“Vậy có thể nói thông lượng là giá trị gia tăng bằng tiền do doanh nghiệp tạo ra. Sau khi trừ phần nhà cung cấp tạo ra, đó là tiền do chính doanh nghiệp tạo ra.”
“Đúng vậy. Theo định nghĩa giá trị gia tăng, có thể kết luận thông lượng là giá trị gia tăng bằng tiền.”
Giáo sư viết dòng cuối dưới công thức.
Trưởng bộ phận tài chính ghi hai dòng cạnh dấu hỏi.
'Dòng tiền từ hoạt động kinh doanh: Chênh lệch giữa tiền thu vào và tiền chi ra từ hoạt động kinh doanh trong kỳ.'
'Thông lượng: Tiền doanh nghiệp tạo ra từ bên ngoài trong chu trình kinh doanh.'
Anh giữ nguyên dòng đầu. Hai con số trả lời hai câu hỏi khác nhau.
3. Chi phí vận hành và lợi nhuận ròng theo tiền
“Nếu thông lượng là số tiền đi vào, điều tiếp theo là những chi phí mà số tiền ấy phải trang trải.” Giáo sư lau phần bảng bên trái. “Trước hết, tôi muốn hỏi một điều. Tuần trước, anh nói mình lập công ty để làm gì?”
“Để kiếm tiền.”
“Anh làm gì để kiếm tiền?”
Vị giám đốc mỉm cười. “Bán sản phẩm. Tôi không lập công ty để kiếm lãi tiền gửi hay bán nhà xưởng.”
“Đó là hoạt động kinh doanh chính. Bán sản phẩm để kiếm tiền. Giao dịch tài chính hay thanh lý tài sản cố định không phải hoạt động kinh doanh chính. Chu trình kinh doanh mà chúng ta vẽ trong buổi học thứ tám chính là quá trình thực hiện hoạt động ấy. Dùng tiền mua vật liệu, sản xuất, bán hàng rồi thu tiền về. Hôm nay ta bàn về những quyết định thường xuyên lặp lại trong chu trình này.”
Giáo sư nhìn chuyên viên kế toán chi phí.
“Anh có thể phân loại các chi phí trong báo cáo kết quả kinh doanh theo góc nhìn này không? Hãy loại chi phí vật liệu vì đã trừ khi tính thông lượng. Tiêu chí là chi phí đó có phục vụ việc thực hiện và hỗ trợ chu trình kinh doanh hay không.”
Chuyên viên kế toán chi phí bước lên bảng. Anh viết tên các khoản mục bên trái. Lương, phúc lợi, quảng cáo, tiền điện, phí dịch vụ, tiền thuê. Bên phải, anh viết lỗ do đánh giá hàng tồn kho và lỗ do quy đổi ngoại tệ. Rồi anh dừng phấn ở chi phí khấu hao.
“Bên trái là những chi phí phát sinh và được thanh toán hằng tháng. Tiền đã chi hoặc sắp chi. Bên phải là chi phí phát sinh do đánh giá. Thời điểm và số tiền ghi nhận vào kết quả kinh doanh khác với dòng tiền thực tế. Khấu hao khó xếp hơn. Ta ghi nhận hằng tháng nhưng tháng đó không chi tiền.”
“Anh đã nhận ra đúng điểm quan trọng: chi phí khấu hao không phải khoản tiền chi trong tháng. Tiền trả khi mua thiết bị thuộc dòng tiền từ hoạt động đầu tư. Nhưng nhà xưởng, thiết bị và trụ sở là cơ sở để thực hiện và hỗ trợ chu trình kinh doanh. Chu trình kinh doanh cũng phải trang trải chi phí sử dụng các tài sản ấy. Khấu hao là phần giá trị phải khấu hao của tài sản được phân bổ trong thời gian sử dụng.” Giáo sư chuyển chi phí khấu hao sang cột trái. “Tôi gọi cột này là chi phí vận hành (Operating Expense). Đó là chi phí để thực hiện và hỗ trợ chu trình kinh doanh. Nó bao gồm cả khoản trả bằng tiền như lương và tiền thuê, lẫn khoản không phát sinh chi tiền trong kỳ như khấu hao. Hôm nay ta xem thông lượng trang trải được bao nhiêu chi phí vận hành này.”
Giáo sư viết công thức mới bên cạnh công thức thông lượng.
“Lợi nhuận ròng kế toán phản ánh cả chi phí vận hành, chi phí phát sinh do đánh giá và những khoản thay đổi theo cách tính giá thành. Lợi nhuận ròng có mục đích riêng. Nhưng câu hỏi hôm nay là bao nhiêu tiền đi vào doanh nghiệp và số tiền ấy trang trải được những gì. Câu hỏi đó cần một đại lượng khác. Thông lượng trừ chi phí vận hành cho thấy phần dư sau khi trang trải chi phí vận hành trong chu trình kinh doanh. Đây không phải thuật ngữ chính thức. Để tiện trao đổi trong buổi học, tôi gọi nó là lợi nhuận ròng theo tiền. Nó khác với số tiền tăng lên trong tài khoản ngân hàng trong một quý. Có độ trễ giữa thu và chi, và chi phí vận hành gồm cả những khoản như khấu hao, khác với số tiền thực chi trong kỳ. Tuy vậy, nếu xét qua nhiều vòng của chu trình, lợi nhuận ròng theo tiền càng lớn thì số tiền doanh nghiệp kiếm được càng lớn.”
Giáo sư nhìn quanh lớp.
“Chi phí vận hành của công ty các anh chị có biến động cùng mức với doanh thu không?”
“Không,” vị giám đốc trả lời trước. “Tháng doanh thu giảm thì lương và tiền thuê vẫn phải trả như cũ.”
Vài người gật đầu.
“Phần lớn doanh nghiệp đều như vậy. Chi phí vận hành cũng thay đổi, nhưng biên độ không lớn. Phần lớn là những khoản chi cơ bản để duy trì doanh nghiệp. Tất nhiên có ngoại lệ. Một sự kiện bất thường, chẳng hạn khoản lỗ lớn từ hợp đồng phái sinh ngoại hối, có thể đe dọa sự tồn tại của doanh nghiệp. Rủi ro ấy rất quan trọng, nhưng cần đánh giá trong một khuôn khổ riêng. Hôm nay ta xét các quyết định trong chu trình hoạt động kinh doanh chính. Đó là những quyết định quan trọng nhất và thường xuyên lặp lại nhất của doanh nghiệp. Điều ta muốn thấy là năng lực tạo tiền của doanh nghiệp, tức sức mạnh nội tại của chu trình kinh doanh, thay vì kết quả có lẫn sự kiện bất thường. Vì thế, ta tách các sự kiện ấy để nhìn vào phần cốt lõi. Nếu chi phí vận hành có tính chất cố định như vậy, khi đánh giá năng lực tạo tiền, ta cần xem thông lượng doanh nghiệp tạo ra trang trải được bao nhiêu chi phí vận hành.”
Vị giám đốc giơ tay.
“Vậy lợi nhuận ròng theo tiền có phải là số tiền kiếm được không? Năm ngoái chúng tôi mua một thiết bị. Tiền đã trả một lần vào năm ngoái, nhưng trong phép tính này nó được phân bổ từng năm dưới dạng chi phí khấu hao.”
“Đúng. Lợi nhuận ròng theo tiền khác với số tiền kiếm được. Khấu hao là chi phí phân bổ trong thời gian sử dụng thiết bị, còn tiền mua thiết bị là vốn đầu tư chi lúc mua. Chênh lệch giữa lợi nhuận ròng theo tiền và số tiền kiếm được phát sinh từ số tiền doanh nghiệp đầu tư vào bên trong. Đó là tiền đưa vào thiết bị và hàng tồn kho. Không có gì bảo đảm tiền đã đầu tư bên trong sẽ được thu hồi toàn bộ bằng tiền mặt, cũng không có gì bảo đảm nó sẽ tạo ra tiền mới. Nói chặt chẽ, số tiền ấy chưa hoàn toàn là tiền của doanh nghiệp. Tuy vậy, doanh nghiệp không thể bỏ khoản đầu tư này. Để tiếp tục kinh doanh, phải đầu tư dù kết quả không chắc chắn. Buổi tới ta sẽ bàn cách đánh giá khoản đầu tư ấy. Hôm nay ta tập trung vào bước trước đó: thông lượng trang trải được bao nhiêu chi phí vận hành.”
Giáo sư lần lượt chỉ hai công thức trên bảng.
“Nếu chi phí vận hành cần được thông lượng trang trải không biến động nhiều thì chính thông lượng quyết định mức lợi nhuận ròng theo tiền. Thông lượng đi xuống thì phần dư để trang trải chi phí vận hành cũng thu hẹp. Bây giờ hãy xem quy mô và xu hướng của thông lượng qua những con số thực tế.”
4. Sáu quý của một doanh nghiệp
Giáo sư chiếu một bảng lên màn hình.
“Đây là trường hợp có thật. Tôi sẽ không nêu tên công ty. Bảng cho biết doanh thu và chi phí vật liệu trong sáu quý liên tiếp.”
| Quý 1 năm đầu | Quý 2 năm đầu | Quý 3 năm đầu | Quý 4 năm đầu | Quý 1 năm sau | Quý 2 năm sau | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Doanh thu | 172,616 | 151,320 | 126,438 | 119,046 | 117,846 | 122,107 |
| Chi phí vật liệu | 36,282 | 28,699 | 23,904 | 23,507 | 22,730 | 23,325 |
“Anh có thể tính thông lượng không?”
Trưởng bộ phận tài chính lên bảng, lấy doanh thu trừ chi phí vật liệu rồi điền dòng thứ ba.
| Quý 1 năm đầu | Quý 2 năm đầu | Quý 3 năm đầu | Quý 4 năm đầu | Quý 1 năm sau | Quý 2 năm sau | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Thông lượng | 136,334 | 122,621 | 102,534 | 95,539 | 95,116 | 98,782 |
“Ta xem cả tỷ lệ thông lượng trên doanh thu.”
Trưởng bộ phận tài chính chia thông lượng cho doanh thu của từng quý. Quý đầu là 78.98%, quý cuối là 80.90%. Bốn quý ở giữa cũng quanh mức 80%.
“Tỷ lệ còn cải thiện,” anh nói. “Tỷ trọng chi phí vật liệu trong doanh thu đã giảm.”
“Đúng vậy. Mỗi đơn vị doanh thu đem về cho công ty nhiều tiền hơn,” giáo sư nói.
Chuyên viên kế toán chi phí nhìn lại bảng. “Tỷ trọng chi phí vật liệu giảm có nghĩa là công ty mua hàng tốt hơn không?”
“Chỉ nhìn tỷ lệ thì không biết được. Khoản trừ khi tính thông lượng không phải là phần chi phí được phân bổ khi tính giá thành, mà là biến phí trực tiếp như chi phí vật liệu đã định nghĩa trong buổi thứ bảy. Điển hình là chi phí mua nguyên vật liệu có trong sản phẩm đã bán. Khoản gia công bên ngoài thực trả cho sản phẩm đó và các chi phí tiện ích biến đổi trực tiếp theo sản lượng cũng được tính. Chi phí nhân công và chi phí gián tiếp không được tính. Vì tỷ trọng tính trên doanh thu nên nó cũng thay đổi khi đơn giá bán thay đổi. Về phía chi phí vật liệu, có hai hướng thay đổi. Một là sản phẩm. Thay đổi thiết kế làm thay đổi BOM, hoặc thay đổi cơ cấu sản phẩm bán ra, sẽ làm chi phí vật liệu thay đổi. Hai là đơn giá mua. Ngay cả khi BOM giữ nguyên, đơn giá mua vẫn có thể thay đổi.
Giá nguyên vật liệu gắn chặt với kinh tế vĩ mô. Giá đồng tăng tạo áp lực tăng giá đối với vật liệu chứa đồng. Giá dầu tăng ảnh hưởng đến chi phí mua vật liệu làm từ dầu mỏ. Khi tỷ giá thay đổi, số tiền tính bằng nội tệ để mua vật liệu nhập khẩu cũng thay đổi. Chiến tranh làm gián đoạn nguồn cung hoặc vận chuyển nguyên liệu có thể đẩy chi phí mua lên. Chính sách giá của nhà cung cấp và khả năng tìm nguồn cung của doanh nghiệp cũng tác động đến chi phí. Giá vốn mua hàng có thể tăng ngay cả khi đơn giá bán không đổi.”
“Vậy phân biệt các nguyên nhân ấy bằng cách nào?”
“Cần theo dõi riêng giá vốn mua hàng. Chỉ số giá nguyên liệu và giá đồng, dầu thô trên thị trường quốc tế cho biết xu hướng giá bên ngoài. Tuy nhiên, danh mục vật liệu và điều kiện hợp đồng của mỗi doanh nghiệp khác nhau, nên phải kiểm tra xu hướng đó đã phản ánh đến đâu vào chi phí mua thực tế. Hệ thống hỗ trợ quyết định của công ty này có chỉ số giá mua. Họ lấy đơn giá mua của từng mặt hàng trong năm gốc bằng 100 và dùng chỉ số để theo dõi đơn giá các vật liệu chủ chốt chiếm phần lớn chi phí vật liệu. Ở một giai đoạn khác với giai đoạn trong bảng, chỉ số đã có lúc tăng từ 100 lên 120. Đó là lý do doanh nghiệp phải theo dõi sát kinh tế vĩ mô.” Giáo sư quay lại bảng. “So sánh quý đầu với quý cuối, tỷ trọng chi phí vật liệu giảm và tỷ lệ thông lượng tăng tương ứng. Bây giờ ta xem số tiền tuyệt đối nhé?”
Trưởng bộ phận tài chính đọc dòng thứ ba từ trái sang phải. Từ 136,334 xuống 98,782. Qua sáu quý, thông lượng giảm 27.5%. Tỷ lệ cải thiện trong khi số tiền nhìn chung giảm.
Giám đốc kinh doanh giơ tay.
“Nhìn doanh thu trong bảng cũng ra cùng kết luận, phải không? Doanh thu giảm 29%. Tôi chưa thấy vì sao cần tính riêng thông lượng.”
“Phản biện hợp lý,” giáo sư nói. “Trong trường hợp này, doanh thu và thông lượng đi cùng chiều. Thông lượng cũng không cảnh báo khủng hoảng sớm hơn doanh thu. Tuy nhiên, phép tính thông lượng làm rõ một điều. Tỷ lệ thông lượng tăng từ 78.98% lên 80.90%, tức tăng 1.92 điểm phần trăm. Dù tỷ lệ tốt lên, số tiền thông lượng giảm 27.5%. Tác động của doanh thu giảm lấn át phần cải thiện ấy. Điều kéo thông lượng của công ty này đi xuống là doanh thu. Chỉ nhìn doanh thu thì không thể tách các tác động như vậy. Hơn nữa, khoản dùng để trả lương, tiền thuê và lãi vay là số tiền thông lượng, bởi chi phí vận hành cũng là một số tiền. Nếu so theo tỷ lệ thì cũng phải tính chi phí vận hành theo tỷ lệ trên doanh thu. Nếu chi phí vận hành không giảm cùng tỷ lệ với doanh thu thì doanh thu càng giảm, tỷ lệ chi phí càng tăng.”
“Nhưng quý cuối vẫn tăng,” giám đốc kinh doanh nói. “Từ 95,116 lên 98,782. Bên kinh doanh xem những con số như vậy là tín hiệu hồi phục.”
“Tăng 3.9%.” Giáo sư chấm sáu điểm thông lượng của sáu quý lên bảng rồi vẽ đường xu hướng. “Đường xu hướng khớp nhất với sáu điểm có độ dốc −7,922 mỗi quý. Nếu chỉ so quý đầu và quý cuối thì trung bình mỗi quý giảm 7,510. Cả sự phục hồi ở quý cuối lẫn xu hướng đi xuống trong sáu quý đều là sự thật. Đường thẳng này không dự báo được con số quý sau. Các con số sắp tới sẽ cho biết đợt phục hồi có phải là khởi đầu của một bước ngoặt hay không.”
Giáo sư lấy phấn chỉ vào cuối đường thẳng.
“Tuy vậy, câu hỏi đã rõ. Giả sử chi phí vận hành mà thông lượng phải trang trải chủ yếu là những khoản có tính cố định và ít biến động. Khi thông lượng đi xuống trong điều kiện đó, chênh lệch giữa thông lượng và chi phí vận hành, tức phần dư lợi nhuận ròng theo tiền, sẽ thu hẹp chừng nào xu hướng giảm còn tiếp diễn. Nếu thông lượng ổn định ở mức cao hơn chi phí vận hành, doanh nghiệp vẫn kiếm được tiền. Nhưng nếu doanh nghiệp không đảo ngược xu hướng và thông lượng tiếp tục giảm xuống dưới mức đủ trang trải chi phí vận hành, từ đó doanh nghiệp sẽ mất tiền trong chu trình kinh doanh. Chi phí vận hành chỉ có thể cắt giảm đến một mức nhất định. Đó là đặc điểm của các khoản chi phí này. Vì thế, ta đi đến một kết luận không thể tránh khỏi.”
“Nếu không đảo ngược được đà giảm của thông lượng, doanh nghiệp sẽ mất tiền ấy dù đã làm mọi việc có thể. Điều đó là chắc chắn.”
Cả lớp im lặng. Quản lý sản xuất giơ tay.
“Không thể giảm giá thành thêm sao? Nhà máy chúng tôi năm nào cũng có mục tiêu giảm giá thành.”
“Giảm giá thành là việc cần làm. Tuy nhiên, như anh đã thấy, phần lớn chi phí vận hành là những khoản chi cơ bản để duy trì doanh nghiệp. Số tiền có thể tiếp tục cắt giảm có giới hạn. Không thể dùng việc cắt giảm chi phí vận hành để bù mãi cho thông lượng giảm.”
“Vậy công ty này cần làm gì đã rõ. Tỷ trọng chi phí vật liệu đã giảm và việc cắt giảm chi phí vận hành có giới hạn. Nếu doanh thu là yếu tố kéo thông lượng xuống thì toàn công ty phải tập trung mở rộng doanh số. Tuy nhiên, doanh số tăng phải làm tăng thông lượng. Hạ đơn giá chỉ để tăng doanh thu thì chưa đủ.”
Giám đốc kinh doanh nói. “Có lẽ kinh tế đã đi xuống trong giai đoạn ấy. Nếu thị trường xấu thì những gì bộ phận kinh doanh có thể làm cũng có giới hạn.”
“Có thể. Nhưng nếu quy hết doanh thu giảm cho thị trường thì công ty chỉ còn cách chờ kinh tế phục hồi.” Giáo sư nhìn trưởng bộ phận tài chính. “Ta đang xem xét các doanh nghiệp sản xuất thông thường có những khách hàng đã giao dịch lâu năm. Như công ty của anh, họ thận trọng tiếp nhận khách hàng mới sau khi thẩm định tín dụng. Nếu doanh thu giảm ở một doanh nghiệp đã có sẵn nhóm khách hàng, trước hết cần nhìn vào bên trong công ty.
Ngay cả khi có vẻ doanh thu bị chặn bởi thị trường, nguyên nhân gốc rễ thường nằm ở chính sách nội bộ chứ không phải ở việc thiếu khách hàng. Câu hỏi không phải là tìm khách hàng mới ở đâu. Cần hỏi vì sao khách hàng hiện tại giảm đơn, chuyển sang nhà cung cấp khác hoặc không giao thêm đơn. Muốn tăng doanh thu, phải xem xét và cải thiện những chính sách nội bộ tạo ra các nguyên nhân ấy.
Nếu doanh nghiệp có đủ năng lực, họ có thể cho khách hàng hiện tại lý do để giao thêm đơn, và danh tiếng ấy sẽ lan truyền trong mạng lưới của ngành.” Giáo sư lần lượt nhìn quản lý sản xuất và quản đốc nhà máy. “Điều khách hàng coi trọng là thời hạn giao hàng đã cam kết và chất lượng. Nếu hai điều ấy không ổn định, đánh giá của khách hàng xấu đi trước, rồi số đơn hàng giảm sau. Vì thế, cần xem lịch sản xuất có được lập để đáp ứng thời hạn đã cam kết và sản xuất thực tế có theo đúng lịch hay không. Nếu đánh giá từng công đoạn bằng cách đặt mức sử dụng thiết bị cao hơn thời hạn giao hàng, người ở hiện trường có thể đưa việc vào sản xuất vì thành tích của riêng công đoạn mình thay vì theo kế hoạch chung. Bán thành phẩm có thể tích lại, trong khi sản phẩm khách đang chờ lại hoàn thành muộn hơn. Cần xem nhà máy có đánh giá theo dòng chảy chung và thời hạn giao hàng cho khách, thay vì thành tích riêng của từng công đoạn, và có dùng các tiêu chí đó để quyết định đưa việc vào sản xuất và thay đổi lịch hay không. Đó là cách chấn chỉnh chính sách nội bộ. Việc lập lịch sản xuất, vùng đệm và vận hành có tính đến năng lực sản xuất hữu hạn sẽ được trình bày kỹ trong khóa học Vận hành sản xuất. Khi nhà máy giữ được thời hạn giao hàng và chất lượng một cách đáng tin cậy, bộ phận kinh doanh có thể dùng năng lực đó để cạnh tranh giành đơn hàng. Sự tin cậy ấy là vũ khí nhà máy trao cho bộ phận kinh doanh.”
Giáo sư trở lại câu hỏi đầu tiên trên bảng.
“Nếu các anh chị hỏi vì sao phải xem thông lượng, tôi sẽ trả lời từ mục tiêu. Nếu mục tiêu của doanh nghiệp là kiếm tiền thì phải nhìn vào nơi tiền đi vào. Đánh mất chìa khóa ô tô ở chỗ tối vào ban đêm thì không thể đi tìm dưới đèn đường chỉ vì ở đó sáng hơn.”
“Công ty này cũng biết doanh thu đang giảm. Nhưng trong quá trình ra quyết định, họ chưa từng tính hoặc xem xét thông lượng. Đặt bảng này cạnh chi phí vận hành, ta có thể gom hai điều vào cùng một câu hỏi: tiền công ty đưa về trang trải được bao nhiêu chi phí vận hành, và phần dư ấy đang đi theo hướng nào. Bây giờ tôi đặt câu hỏi đó từ góc nhìn chu trình kinh doanh. Năng lực tạo tiền của công ty này có đang bị đe dọa không? Công ty có mất tiền trong tương lai không?”
Trưởng bộ phận tài chính nhìn đường thẳng trên bảng rồi trả lời.
“Năng lực tạo tiền đang bị đe dọa. Nếu đợt phục hồi ở quý cuối không đổi được xu hướng, và thông lượng tiếp tục giảm xuống dưới mức đủ trang trải chi phí vận hành, công ty sẽ mất tiền.”
“Nếu câu trả lời là vậy thì dù các con số khác chỉ về đâu, năng lực tạo tiền của công ty này vẫn đang bị đe dọa. Tỷ lệ đã cải thiện và quý cuối cũng có phục hồi. Mỗi điều đều là sự thật. Dù vậy, nếu từng điều chỉ cho thấy một phần của tình huống thì đó là nửa sự thật. Căn cứ phán đoán phải là logic nội tại của tình huống, chứ không phải uy tín của giáo trình hay thông lệ của ngành.”
Giáo sư đặt phấn xuống.
“Tôi muốn nói thêm một điều cuối. Dừng lại ở chỗ nhận ra và xác nhận câu trả lời thì mới chỉ là nhận xét. Khi đã có câu trả lời, phải hỏi ‘Vậy sẽ làm gì?’ rồi đi tới câu hỏi tiếp theo. Ra quyết định là một chuỗi logic trong đó câu hỏi và câu trả lời tiếp nối nhau.”
5. Câu hỏi tiếp theo
Buổi học kết thúc, trưởng bộ phận tài chính vẫn ngồi sắp xếp các ghi chú. Ba dòng và dấu hỏi viết buổi sáng cùng hai dòng ghi trong lớp nằm trên một trang.
Quản đốc nhà máy lại gần nhìn cuốn sổ.
“Anh bỏ dòng tiền từ hoạt động kinh doanh sao?”
“Không. Tôi vẫn theo dõi con số ấy. Mỗi ngày đều phải biết tháng này có bao nhiêu tiền vào và ra,” trưởng bộ phận tài chính đáp. “Chỉ là khi hỏi về khả năng kiếm tiền của công ty, tôi cần đặt thêm một con số khác bên cạnh.”
Quản đốc gật đầu.
Trưởng bộ phận tài chính lật sang trang mới. Anh chép lời cuối của giáo sư lên đầu trang.
'Dừng lại ở câu trả lời thì mới chỉ là nhận xét. Vậy sẽ làm gì?'
Bên dưới, anh ghi việc cần làm khi về công ty. Không phải tạo ra con số mới. Doanh thu, chi phí vật liệu và chi phí vận hành đều có trong số liệu khóa sổ hằng tháng. Chỉ cần sắp xếp lại chúng theo câu hỏi hôm nay.
'Tính thông lượng của sáu quý gần nhất và đặt cạnh chi phí vận hành. Đặt dòng tiền từ hoạt động kinh doanh bên cạnh.'
'Thông lượng đang đi theo hướng nào? Chênh lệch giữa thông lượng và chi phí vận hành là bao nhiêu?'
'Nếu thông lượng thay đổi, vì sao? Do lượng bán, giá bán, cơ cấu sản phẩm hay chi phí vật liệu?'
'Nếu do chi phí vật liệu, nguyên nhân là BOM hay đơn giá mua? Chỉ số giá mua đang đi theo hướng nào?'
'Nếu do doanh thu, trong tình hình thị trường hiện tại, chính sách của chúng ta và cách đáp ứng yêu cầu giao hàng, chất lượng có đang cản trở đơn hàng của khách quen không? Nhà máy có thể trao cho bộ phận kinh doanh vũ khí gì?'
'Trong số đó, quý sau công ty có thể thay đổi điều gì, và lựa chọn ấy có những giới hạn nào?'
Bên cạnh câu hỏi cuối, anh ghi ngày họp điều hành sắp tới. Việc tính toán sẽ không dừng ở chỗ điền đủ bảng.
Lời kết
Trường hợp giáo sư trình bày là một dự án có thật mà EXA thực hiện tại một doanh nghiệp lớn năm 2008. Công ty ấy chưa từng tính hoặc xem xét thông lượng và đang tập trung vào những việc khác. Thông lượng do EXA đề xuất trở thành mục báo cáo đầu tiên trong hệ thống hỗ trợ quyết định EXA xây dựng lúc đó, theo lập luận được triển khai trong câu chuyện này. Đó cũng là lý do bài viết xem xu hướng thông lượng là con số cần theo dõi trước tiên. Câu chuyện trình bày số liệu của trường hợp ấy theo sáu quý.
Công ty của bạn có theo dõi xu hướng của số tiền còn lại sau khi trừ biến phí trực tiếp như chi phí vật liệu khỏi doanh thu, bên cạnh chi phí vận hành, hay không? Con số đó dẫn tới quyết định nào trong cuộc họp điều hành?
Buổi học tiếp theo
Tốc độ tạo tiền của doanh nghiệp có đủ nhanh không? Buổi tới sẽ đo thời gian tiền bị ứ đọng (Cash Tied-up Days) và xác định những tài sản làm tiền bị ứ đọng, từ đó xem doanh nghiệp có thể thu hồi bao nhiêu vốn lưu động khi cải thiện tốc độ mà vẫn duy trì hoạt động. Buổi học cũng đặt câu hỏi tiền tăng khác gì với lợi nhuận kế toán tăng.



Tham gia thảo luận